परिशिष्ट-११
डॉ. रवीद्रनाथ टागोर
डॉ. रविंद्रनाथ टागोर (१८६१-१९४१)-एक जगद्विख्यात कवी. इंग्रज सरकारने सर हा किताब दिला, परंतु जालियनवाला बाग येथील कत्तलीचा निषेध म्हणून १९१९ ला परत केला. बंगाली वाङ्मयात फार मोठी भर घातली. काव्य, नाटक, लघुकथा, कादंबरी, निबंध वगैरे वाङ्मयाच्या प्रांतात स्वतःचे एक नवीन वैशिष्ट्य निर्माण केले. त्यांना चित्रर्कलाही अवगत होती.
व्यावहारिक विषयाला आध्यात्मिक अस्तर लावून विशेष प्रकारचे गूढगुंजन करण्याकडे प्रवृत्ती फार. जडकादी पाश्चात्यांना त्यांनी आस्तिकवाद शिकविला व मानवी समतेचे तत्त्व पटवून दिले. प्राच्य व पाश्यात्य संस्कृती एकत्र झाल्या तरच जगाचा उद्धार होईल हा मंत्र त्यांनी दिला. त्यासाठी विश्वभारती विद्यापीठाची स्थापना केली. राजकारणात ते राष्ट्रीय पक्षाचे होते, मा. गांधींना त्यांचा पाठिंबा होता. स्वतंत्र भारताचे राष्ट्रगीत जनगणमनचे निर्माते. १९१३ मध्ये गीतांजली ह्या काव्यसंग्रहाला नोबल पारितोषिक मिळाले.
त्यांचे बौद्ध धम्माकडे आकर्षण होते, ते म्हणतात,
“tt must be acknowledged by all that Buddhism is not the religion of worldly attachment. Yet, there is no parallel in Indian history to the development of art, science and commerce as took place during the period of the emergence of Buddhism and after.
The reason is that when the human spirit is liberated from the bondage of dead matter, all its faculties are stirred by delight to endeavour towards their full development. Spirit is at the root of all human faculties, for they represent the power of spirit and it is their nature to strive towards fullness. They never impair themselves by stifling man internally and externally.
We, therefore, find that during the Buddhist period India embraced the religion of self-renunciation in love and it found a social expression the like of which we are recently witnessing in Europe. In India the sick were provided with medicines and diet; veterinaries for treatment of animals were established; efforts for relieving the distress of all creatures were made in various ways. At that time, preceptors in numerous batches, staking their lives and comforts, crossed inaccessible regions and gladly bore, hardships for the salvation of foreigners and the uncivilised. In India then the spirit of love developing its own aspect of suffering initiated